Rača – zadužbina kralja Dragutina
Manastir Rača leži u podnožju planine Tare, na desnoj obali istoimene reke, nedaleko od njenog ušća u Drinu i 6 km od Bajine Bašte.
Prema predanju, Rača je zadužbina kralja Dragutina, a po svemu sudeći građena je između 1276. i 1282. godine. Pouzdanih tragova nema, jer se nakon brojnih seoba, paljenja i razaranja, štošta izgubilo u burnim vremenima. Ono što se pouzdano zna je da je bila jedan od najznačajnijih centara duhovnosti i kulture srpskog naroda. Hram je posvećen Vaznesenju Gospodnjem. Prema kategorizaciji spomenika kulture manastir Rača je kategorisan kao kulturno dobro od velikog značaja.
RAČANSKA PREPISIVAČKA ŠKOLA
Pri manastiru na Laništu i njegovom skitu svetog Đorđa u Banji u XVII veku počinje sa radom prepisivačka škola. Račansko bratstvo je negovalo srednjovekovnu književnost, prepisivanjem umnožavalo bogoslužbena štiva, a odlikovala ih je izvanredna kaligrafija i iluminacija. Turski putopisac derviš Zulih poznatiji kao Evlija Čelebija je 1630. godine zapisao da je skriptorija imala 300 monaha-prepisivača, koje je opsluživalo 400 čobana, kovača, ekonoma i druge posluge. U obezbeđenju je bilo 200 stražara. Rača je bila skriptorija najvišeg ugleda.
SEOBA
Na izmaku 17. veka počinju borbe dva carstva, Turske i Austrije, za prevlast na Balkanu. Srbi su vezivali svoju sudbinu za hrišćansku Evropu te staju na stranu Austrije. Posle poraza kod Kačanika 1690. godine Austrijanci odstupaju iz Srbije, a nejedinstveni ustanici se povlače pred najezdom moćne osmanlijske vojske. Sledi odmazda iza koje ostaju spaljena sela, razorene kuće, porušene crkve. Stradao je i manastir Rača. U nepreglednoj bujici stradalnika koje je predvodio patrijarh Arsenije III Čarnojević, bio je i narod iz Sokolske nahije i Podrinja, a zajedno sa njima i kaluđeri manastira Rača.
DALEKO OD ZAVIČAJA
Izbegli monasi račanskog bratstva naselili su se većinom u Sent Andreji, a kasnije im je patrijarh dopustio da se nastane u opustelom fruškogorskom manastiru Beočin. Monasi prepisivači na bogoslužbene knjige masovno uz svoje ime dodaju i atribut Račanin. “Račanin“ ubrzo postaje ime ne samo za one koji su pripadali bratstvu, već i za one koji su se osećali delom jedne književne i prepisivačke škole. Kao začetnici nove srpske književnosti posebno su se isticali Kiprijan Račanin, Jerotej Račanin i Gavril Stefanović Venclović koji su rukopisno iskazali tekstove, uglavnom crkvene sadržine, na srpskoslovenskom jeziku, sa sve većim primesama narodnog govornog jezika, odnosno „srpske recenzije staroslovenskog jezika“.
OBNOVA MANASTIRA
Raču je obnovilo bratstvo manastira Tronoše na čelu sa jeromonahom Hadži Melentijem u periodu 1795-1796. godine. Iguman Hadži Melentije je bio jedan od vođa u Prvom srpskom ustanku, te je Raču 16. oktobra 1813. godine spalio Memiš aga ajan srebrenički. U drugoj obnovi započetoj 1818. godine, značajnu novčanu pomoć manastiru Rača pružio je knez Miloš Obrenović. Crkva je završena 1826. godine, a ostali delovi manastira deceniju kasnije. Izgled manastirske crkve se nije menjao od 1836. godine, osim što je sredinom 19. veka oslikana unutrašnjost crkve.
TRAŽIO BARU DOBIO TARU
Po predanju prilikom povratka sa hadžiluka u Jerusalimu, Hadži-Melentije je stigao i do Porte u želji da dobije odobrenje za obnovu crkve. Uzgred je zatražio i dozvolu da manastiru može pripojiti i zemljište zvano Bare. Ne proveravajući o čemu je reč, carski velikodostojnici su mu to velikodušno odobrili, a prava pometnja je nastala tek kada su užički Turci shvatili o čemu je reč. Bare obuhvataju veliko prostranstvo na Tari, zbog čega su ovdašnji Turci tražili da se ferman poništi. Međutim, ne želeći da prizna da je prevarena i uz obrazloženje da se „carska ne poriče“, Porta je ovaj zahtev odbila.
MIROSLAVLJEVO JEVANJĐELJE
Tokom Drugog svetskog rata u manastiru je od aprila 1941. do juna 1943. godine čuvana najdragocenija knjiga srpske književnosti, Miroslavljevo jevanđelje, najstariji srpski ćirilični rukopis. Iguman Platon Milojević čuvao je Jevanđelje ispod kamenih ploča u oltaru crkve i tako ga sačuvao i od bugarske kaznene ekspedicije koja je 1943. godine spalila sve manastirske objekte.
RIZNICA
Od vrednijih eksponata iz manastirske riznice treba pomenuti deo moštiju svetog Teoksita (kralja Dragutina), predmete Hadži Melentija, ustaničku zastavu iz 1807. godine, vojvodsku kasu i zlatan krst sa lancem, koje je dobio od ruskog cara, kao i repliku Miroslavljevog jevanđelja.
PATRIJARH PAVLE
Blaženopočivši patrijarh srpski gospodin Pavle je jedno vreme bio monah u manastiru Rača. Zahvaljujući njemu u mastiru se nalazi i deo moštiju kralja Dragutina.
Tekst: Ranko Milanović, dipl.turizmolog
Foto: Arhiva Narodnog muzeja Beograd i Prima
Ovaj članak je pročitalo 2181 posetilaca portala!