Kako je građena nuklearka kraj Save

Nuklearna elektrana Krško (NEK) predstavlja jedinu nuklearnu elektranu izgrađenu na prostoru bivše Jugoslavije i jedan je od najznačajnijih energetskih objekata u regionu. Nastala je kao deo jugoslovenskog nuklearnog programa, a danas je u ravnopravnom vlasništvu Slovenije i Hrvatske.

Elektrana se nalazi tri kilometra nizvodno od grada Krško u Sloveniji i trenutno godišnje pokriva oko 20 odsto potreba Slovenije i približno 16 odsto potreba Hrvatske za električnom energijom.

Od ideje do gradnje – skoro dve decenije priprema

Ideja o izgradnji nuklearne elektrane pojavila se početkom šezdesetih godina prošlog veka, u vreme kada su Slovenija i Hrvatska imale sve izraženije potrebe za stabilnim izvorima električne energije. Istraživanja Krškog polja kao potencijalne lokacije započela su 1964. godine.

Šest godina kasnije, skupštine Slovenije i Hrvatske potpisale su sporazum o zajedničkoj izgradnji nuklearne elektrane. Finansijska sredstva obezbeđena su, između ostalog, iz fonda nemačke ratne odštete na osnovu Brionskog sporazuma koji su potpisali predsednik SFRJ Josip Broz Tito i nemački kancelar Willy Brandt.

Međunarodni konkurs za izvođača raspisan je početkom sedamdesetih godina, a kao najpovoljniji ponuđač izabrana je američka kompanija Westinghouse. Pismo o nameri potpisano je 1973. godine, dok je lokacijska dozvola izdata u avgustu 1974.

Kamen temeljac za izgradnju elektrane postavljen je u decembru 1974. godine, čime je zvanično započeta realizacija projekta.

Izgradnja i početak rada

Građevinska dozvola za pripremne radove izdata je početkom 1975. godine, nakon čega su započeli intenzivni radovi na gradilištu. Prva oprema za nuklearni deo elektrane dopremljena je u luku Rijeka 1976. godine, dok su tokom narednih godina završeni reaktorski i elektroenergetski sistemi.

Prvo nuklearno gorivo stiglo je u oktobru 1980. godine. U maju 1981. započete su faze eksperimentalnog rada, kada je gorivo ubačeno u reaktorsku posudu, čime je elektrana i zvanično postala nuklearni objekat. Iste godine ostvarena je prva samoodrživa lančana reakcija i elektrana je sinhronizovana sa elektroenergetskom mrežom.

Pun kapacitet postignut je avgusta 1982. godine, dok je komercijalni rad započeo januara 1983.

Uranijum, modernizacija i prekidi rada

U februaru 1982. godine počela je eksploatacija uranijuma u rudniku Žirovski vrh, zapadno od Ljubljane, kako bi se delimično pokrile potrebe elektrane. Ova aktivnost je obustavljena 1990. godine, a od 1992. eksploatacija je trajno prekinuta i uranijum se od tada uvozi iz inostranstva.

Elektrana je privremeno zatvarana više puta – 1991. godine tokom rata u Sloveniji, kao i 2023. godine zbog curenja cevovoda, kada nije bilo opasnosti po životnu sredinu.

Modernizacija je završena 2000. godine, čime je snaga povećana sa 630 na 707 megavata. Kredit za izgradnju u potpunosti je otplaćen 2003. godine.

Iako je prvobitno bilo planirano da elektrana radi do 2023. godine, dozvola za rad produžena je za dodatnih 20 godina. U elektrani je zaposleno oko 630 radnika, od kojih više od polovine ima višu ili visoku stručnu spremu.

Nuklearni otpad i regionalne tenzije

Slovenija i Hrvatska ravnopravno dele odgovornost za zbrinjavanje radioaktivnog otpada. Trenutno se otpad skladišti u samoj elektrani, dok se Hrvatska obavezala da do 2025. godine preuzme oko 2.400 tona otpada.

Planirano je da se Centar za zbrinjavanje radioaktivnog otpada izgradi na lokaciji bivše kasarne Čerkezovac, u blizini granice sa Bosnom i Hercegovinom. Ova odluka izazvala je negodovanje institucija i stanovništva u susednoj BiH, posebno u opštini Novi Grad, gde su 2019. godine organizovani protesti.

Stručnjaci navode da je reč o otpadu niskog i srednjeg nivoa radioaktivnosti, a ne o istrošenom nuklearnom gorivu koje predstavlja veći bezbednosni rizik.

Demontaža elektrane i troškovi

Proces razgradnje Nuklearne elektrane Krško planiran je za period od oko 50 godina od prestanka rada. Prema sadašnjim procenama, ukupni troškovi iznosiće oko milijardu evra, od čega će polovina biti utrošena na zbrinjavanje radioaktivnog otpada.

Mesto NE Krško u jugoslovenskom nuklearnom programu

Nuklearna elektrana Krško rezultat je jugoslovenskog nuklearnog programa započetog 1950. godine, koji je u početnoj fazi imao i vojne ambicije. Jedan od njegovih zagovornika, Edvard Kardelj, izjavio je 1969. godine da Jugoslavija mora posedovati atomsku bombu, iako taj cilj nikada nije ostvaren.

Program je doveo do osnivanja brojnih naučnih institucija u Srbiji, Hrvatskoj i Sloveniji, među kojima su Institut „Boris Kidrič“ u Vinči, „Ruđer Bošković“ u Zagrebu i Institut „Jožef Štefan“ u Ljubljani.

Iako je planirano da do kraja 20. veka budu izgrađene četiri nuklearne elektrane, nakon katastrofe u Černobilju 1986. godine odustalo se od daljeg razvoja nuklearne energetike u Jugoslaviji.

Ovaj članak je pročitalo 155 posetilaca portala!